Admin: Yeni sayfa: "{{Kaynaksız}} '''Çağatayca''' veya '''Çağatay Türkçesi''' Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci döneminin adıdır. 15. yüzyıl başlarında başlar, 20. yüzyıl başlarına ka..."

2017-03-26T15:27:02Z

Yeni sayfa: "{{Kaynaksız}} '''Çağatayca''' veya '''Çağatay Türkçesi''' Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci döneminin adıdır. 15. yüzyıl başlarında başlar, 20. yüzyıl başlarına ka..."

Yeni sayfa

{{Kaynaksız}}
'''Çağatayca''' veya '''Çağatay Türkçesi''' Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci döneminin adıdır. 15. yüzyıl başlarında başlar, 20. yüzyıl başlarına kadar devam eder.<ref name="TDT400">Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 400. ISBN 978-975-338-589-3</ref> İslami dönem Türk yazı dilinin geliştirilmesindeki üçüncü evreyi oluşturur. Birincisi [[Karahanlı Türkçesi|Karahanlı]], ikincisi [[Harezm Türkçesi]] ve üçüncüsü Çağatay Türkçesidir.

Fransa’da É. Marc Quatremère ve Abel Pavet de Courteille gibi bilim adamları, [[Türkoloji]] çalışmalarında, Osmanlı mahsulleri yanında, Çağatay Türkçesi ile yazılmış eserlere de ağırlık vermişlerdir. Bilhassa É. M. Quatremère, Çağatay Türkçesi metinlerine örnek vermek maksadıyla seçtiği [[Ali Şîr Nevaî|Alî Şîr Nevâî]]’nin [[Muhakemetü'l-Lugateyn|Muhâkemetü’l-lugateyn]] ve Târîh-i Mülûk-i Acem adlı eserlerini yayımlayan ve Doğu Türkçesi adını verdiği bu eserlerin dilini çeşitli açılardan inceleyerek Avrupa’daki şarkiyatçıların dikkatini bu dil üzerine çeken ilk Avrupalı Türkologdur.<ref>Prof.Dr Mesut,Şen,"[http://turkolojimakaleleri.page.tl/TANZ%26%23304%3BMAT-AYDINLARININ-%26%238220%3B%C7A%26%23286%3BATAY-T-Ue-RK%C7ES%26%23304%3B%26%238221%3BNE-BAKI%26%23350%3BI-VE-%26%23350%3BEMSEDD%CEN-S%C2M%CE%26%238217%3BN%26%23304%3BN-TES%26%23304%3BR%26%23304%3B.htm TANZİMAT AYDINLARININ “ÇAĞATAY TÜRKÇESİ”NE BAKIŞI VE ŞEMSEDDÎN SÂMÎ’NİN TESİRİ]",[http://turkolojimakaleleri.page.tl Türkoloji Makaleleri]</ref>

== Tarih ==
=== Dönem ===
{{Başlık genişlet}}
Çağatayca yalnızca Orta Asya Türk devletlerinde yazı ve diploması dili olarak kullanılmakla kalmamış, Avrupa Rusya'sında [[Oğuzlar]]-[[Kayılar]] dışındaki Müslüman Türkler arasında da [[19. yüzyıl]]a değin kullanılmıştır.

Harezm Türkçesinin devamı olarak Timurlular devrinde oluşmuştur.

== Alfabe ==
Çağatayca yazılmış eserlerin hemen hemen tümü Arap kaynaklı alfabeyle olmuştur. Bununla birlikte [[Eski Uygur alfabesi]]yle yazılmış bazı Çağatayca metinlere de rastlanmıştır.

=== Uyarlanmış Arap alfabesi ===

{| class="wikitable"
|-
! Korunmuş
! Bitiş
! Orta
! Başlangıç
! Adı
! [[ALA-LC Romanization|ALA-LC]] Harf Çevirisi
! [[Türkçe|Güncel Türkçesi]]
|- align="center"
| ﺍ||ﺎ||colspan="2"|—
| elif || a, â || a, e, â
|- align="center"
| ﺀ||colspan="3"|—
| hemze || {{Unicode|ˀ}} || ', a, e, i, u, ü
|- align="center"
| ﺏ||ﺐ||ﺒ||ﺑ
| be || b, p || b
|- align="center"
|ﭖ||ﭗ||ﭙ||ﭘ
| pe || p || p
|- align="center"
|ﺕ||ﺖ||ﺘ||ﺗ
| te || t || t
|- align="center"
|ﺙ||ﺚ||ﺜ||ﺛ
| se || s || s
|- align="center"
|ﺝ||ﺞ||ﺠ||ﺟ
| cim || c, ç || c
|- align="center"
|ﭺ||ﭻ||ﭽ||ﭼ
| çim || ç || ç
|- align="center"
|ﺡ||ﺢ||ﺤ||ﺣ
| ha || {{Unicode|ḥ}} || h
|- align="center"
|ﺥ||ﺦ||ﺨ||ﺧ
| hı || {{Unicode|ẖ, x}} || h
|- align="center"
|ﺩ||ﺪ||colspan="2"|—
| dal || d || d
|- align="center"
|ﺫ||ﺬ||colspan="2"|—
| zel || z || z
|- align="center"
|ﺭ||ﺮ||colspan="2"|—
| re || r || r
|- align="center"
|ﺯ||ﺰ||colspan="2"|—
| ze || z || z
|- align="center"
|ﮊ||ﮋ||colspan="2"|—
| je || j || j
|- align="center"
|ﺱ||ﺲ||ﺴ||ﺳ
| sin || s || s
|- align="center"
|ﺵ||ﺶ||ﺸ||ﺷ
| şın || ş || ş
|- align="center"
|ﺹ||ﺺ||ﺼ||ﺻ
| sad || {{Unicode|ṣ}} || s
|- align="center"
|ﺽ||ﺾ||ﻀ||ﺿ
| dad || ż, {{Unicode|ḍ}} || d, z
|- align="center"
|ﻁ||ﻂ||ﻄ||ﻃ
| tı || {{Unicode|ṭ}} || t
|- align="center"
|ﻅ||ﻆ||ﻈ||ﻇ
| zı || {{Unicode|ẓ}} || z
|- align="center"
|ﻉ||ﻊ||ﻌ||ﻋ
| ayın || {{Unicode|ʿ}} || ', h
|- align="center"
|ﻍ||ﻎ||ﻐ||ﻏ
| gayın || ġ || g, ğ
|- align="center"
|ﻑ||ﻒ||ﻔ||ﻓ
| fe || f || f
|- align="center"
|ﻕ||ﻖ||ﻘ||ﻗ
| kaf || {{Unicode|ḳ, q}} || k
|- align="center"
|ﻙ||ﻚ||ﻜ||ﻛ
| kef || k, g, ñ || k, g, ğ, n
|- align="center"
|ﮒ||ﮓ||ﮕ||ﮔ
| gef¹ 
| g
| g, ğ
|- align="center"
|نك|| نك||نک|| نک 
| nef, sağır kef || ñ || n
|- align="center"
|ﻝ||ﻞ||ﻠ||ﻟ
| lam || l || l
|- align="center"
|ﻡ||ﻢ||ﻤ||ﻣ
| mim || m || m
|- align="center"
|ﻥ||ﻦ||ﻨ||ﻧ
| nun || n || n
|- align="center"
|ﻭ||ﻮ||colspan="2"|—
| vav || v, w, o, ô, ö, u, û, ü || v, o, ö, u, ü, û
|- align="center"
|ﻩ||ﻪ||ﻬ||ﻫ
| he || h, e, a || h, e, a
|- align="center"
|ﻻ||ﻼ||colspan="2"|—
| lamelif || lâ || la
|- align="center"
|ﻯ||ﻰ||ﻴ||ﻳ
| ye || y, ı, i, î || y, ı, i, î
|}

=== Eski Uygur alfabesi ===
{{Ana|Eski Uygur alfabesi}}

[[Dosya:Uighur vert.gif]]

== Fonetik ve formolojik farklılıklar ==
Çağataycada, Orta Asya Türk yazı dilinin önceki dönemlerindeki bazı [[sesbilim]]sel ve [[biçimbilim]]sel [[birim]]lerin farklılaştığı dikkati çeker:

'''Örnek''':

İlk hecede e/i değişmesi (keç-kiç(geç), men/min (ben) gibi) , e/ö değişmesi (erük/örük (erik), teşüt/töşük(Deşik) gibi), ünsüz ikizleşmesi (yiti/yitti(Yedi), katıg/kattık(Katı gibi).

Bütün [[Türk lehçeleri]]nde olduğu gibi Çağatayca'da da yalın, bileşik ve girişik cümle yapıları kullanılmıştır. Çağatayca'da büyük bir oranda [[İslam]] kültürünün etkileri de görülür. Arapça, özellikle Farsça birçok sözcük ve tamlama oldukça çoktur. Çağatayca yerini bugün modern [[Özbekçe]]ye ve modern [[Uygurca]]ya bırakmıştır.

== Eserler ==
{{vikisözlük|Kategori:Çağatayca sözcükler}}

* [[Mir'atü'l-Memalik]]
* [[Babürnâme]]

== Kaynakça ==
{{kaynakça}}

{{Türk dili tarihi}}

[[Kategori:Türk dili tarihi]]
[[Kategori:Moğol İmparatorluğu]]
[[Kategori:Ölü Türk dilleri]]

Çağatayca - Değişiklik geçmişi

Admin: Yeni sayfa: "{{Kaynaksız}} '''Çağatayca''' veya '''Çağatay Türkçesi''' Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci döneminin adıdır. 15. yüzyıl başlarında başlar, 20. yüzyıl başlarına ka..."