Admin: Yeni sayfa: "{{Diğer anlamı|Bulgarlar}} 650 yılında Karadeniz'in kuzeyinde Büyük Bulgar Hanlığı '''Ön Bulgarlar''' veya '''Protobulgarlar''',..."

2017-05-06T09:19:14Z

Yeni sayfa: "{{Diğer anlamı|Bulgarlar}} 650 yılında Karadeniz'in kuzeyinde Büyük Bulgar Hanlığı '''Ön Bulgarlar''' veya '''Protobulgarlar''',..."

Yeni sayfa

{{Diğer anlamı|Bulgarlar}}
[[Dosya:Hazarlar (tr).png|thumb|320px|650 yılında Karadeniz'in kuzeyinde Büyük Bulgar Hanlığı]]

'''Ön Bulgarlar''' veya '''Protobulgarlar''', asıl kitlesini [[Ogur]] (Otuz-Ogur, [[Onogur|On-Ogur]]) kitlelerinin oluşturduğu, 7. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyi ile daha sonra [[İdil Nehri]] ve [[Tuna nehri]] bölgelerinde de yaşamış, [[Türkçe]] konuşan,<ref name="Türk-Bulgar Ortak Kültürü">[http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/45/1142/13391.pdf Türk-Bulgar Ortak Kültürü] s.561</ref><ref name="Runciman 1930">[http://www.kroraina.com/knigi/en/sr/sr_1_1.htm Runciman 1930]</ref><ref name="Siegert 1985: 46">Siegert 1985: 46</ref><ref name="Angelov 1971">[http://www.kroraina.com/knigi/da/da_2_2.htm Angelov 1971:] (bulgarca)</ref><ref name="Petrov 1981">[http://www.kroraina.com/knigi/pp2/pp_1_2_1.htm Petrov 1981] (bulgarca)</ref> yarı göçebe [[Türk halkları|Türk]] kökenli bir halk.<ref>[http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/45/1142/13391.pdf Türk-Bulgar Ortak Kültürü] s.560-562</ref><ref>Random House Kernerman Webster's College Dictionary, © 2010 K Dictionaries Ltd. Copyright 2005, 1997, 1991 by Random House [http://www.thefreedictionary.com/Bulgar thefreedictionary.com: Bulgar]</ref><ref>Taşağıl, s.280.281</ref><ref>Cemal Anadol, Türkler: Tarihe Hükmeden Millet, Bilge Karınca Yayınları, 2006.</ref> Bulgarlar; [[Sabirler|Sabir]], [[Uz]], [[Hazar]] v.b diğer Türk kökenli halklardan kalıntıları da içlerinde barındırmakla birlikte, bazı [[Fin-Ugor]] boylarının da (Çeremiş, Mordva, Zuryaken, Voltyake) Bulgarların içinde yer aldığı bilinmektedir.<ref>Taşağıl s.281</ref><ref>Artamanov,1962</ref> Ayrıca aralarında [[Sarmatlar|Sarmat]] ve [[Alanlar|Alan]] kökenli kitlelerin de var olduğu düşünülmekte.<ref>David Marshall Lang, [http://books.google.de/books?id=8EppAAAAMAAJ The Bulgarians: from pagan times to the Ottoman conquest] estview Press, 1976, s.39</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84067/Bulgar ''Encyclopaedia Britannica Bulgars''] ''"Many scholars posit the origins of the Bulgars as a Turkic tribe of Central Asia (perhaps with Iranian elements) and suggest that they arrived in the European steppe west of the Volga River with the Huns about 370 ce."''</ref>

== Etimoloji ==
''Bulgar'' sözcüğünün kökeninin Türkçe olup anlamının genellikle Türkçenin ([[Eski Türkçe]] döneminde) '''bulga-''' (bugünkü ''bula-'' fiili “bulamak, bulaştırmak”) fiilinin '''-r''' ekiyle genişlemesiyle oluşturulmuş, "karışık, karışan, karıştırılmış.(bulanık)" olduğu düşünülmektedir.<ref>Karatay, Osman. ''In search of the lost tribe: the origins and making of the Croatian nation'', [http://books.google.co.za/books?id=h_Qu1ywX0-wC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=bulgar&f=false s.24]</ref><ref>Bowersock, Glen W. & al. [http://books.google.com.tr/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World] s.354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Bir diğer varsayım ise ''bel gur'', "beş kabile/boy" anlamına geldiği yönündedir.<ref>Karatay, Osman, [http://books.google.co.za/books?id=h_Qu1ywX0-wC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=bulgar&f=false s.28]</ref>

== Tarih ==

=== Büyük Bulgar Hanlığı ===

Ön Bulgarlar Karadeniz’in kuzeyinde çoğunluğunu [[Onogur]]ların oluşturduğu ([[Kutrigurlar|Kutrigur]]-[[Utigurlar]]); [[Sabirler]], [[Hazarlar]], [[Uzlar]], [[Suvarlar]] gibi birçok diğer küçük Türk ve [[Hunlar|Hun]] topluluğunun parçalarını da aralarına alarak 633-665 arası ''Magna Bulgaria'' (Büyük Bulgarya) da denen [[Büyük Bulgar Hanlığı]]'nı kurmuşlardır. Kurucularının adı Kobrat, Kobratos, Kuvratos şekillerinde de geçen "Kurt"tur. Anlamının "birleştiren", "halk ile devleti bir araya getiren" olduğu düşünülmektedir.<ref>Taşağıl, s.280</ref> Kobrat, Doulo sülalesindendi. Yapılan araştırmalar bu hanedanın [[Mete Han]] (''"Mo-Tu"''- MÖ 209-174)'dan beri Hun hükümdarlarını yetiştiren "Tu-kı" ailesi olduğu yönünde olup, Bulgar hükümdarları Asya [[Hiung-nu|Hun]] hükümdarları ile aynı sülaleye bağlanmaktadır.<ref>a.g.e. 281</ref>

560'da [[Avarlar]]a yenik düşmüşler, Balkanlar ve Doğu Avrupa'da nüfuslarını büyük ölçüde yitirmişlerdir. Bazıları Avarlara katılıp onlarla birlikte daha da batıya göç etmişlerdir. Ön Bulgarların çoğu Karadeniz’in kuzeyinde kalmışlardır.

Bizans ile aralarında sıkı ilişkiler kurmuşlardır. Kurucularının 665'te ölümünün ardına çıkan, kağanın oğulları arasındaki taht kavgalarını fırsat bilen [[Hazar Kağanlığı|Hazarlar]]'ın baskıları sonucu parçalanmışlardır. Kubrat'ın büyük oğlu [[BatBayan]], [[Onogur]]ların ve [[Macarlar]]ın başında, Hazarların hükümdarlığı altına girmiştir. Otuz-Ogurların çoğunluğu Kuzeye göç edip [[İdil Bulgarları]]'nı, [[Asparuh Han]]'ın emri altında güneybatıya göç eden bölüm ise [[681]] yılında [[Tuna Bulgarları]]'nı oluşturmuşlardır. Asparuh Han'ın devleti, [[Balkanlar]]'ın [[Bizans İmparatorluğu|Bizans]]'a ait olan küçük bir kısmı dışında tüm Balkan yarımadasını içine almıştır.
[[Dosya:Bulgars.jpg|thumb|240px|Bulgarların Bizanslı hıristiyanlara karşı bir katliamını gösteren 11'nci yüzyıldan kalma resim]]

Ön Bulgarlar, Balkanlar'da uzun süre, mağlup ettikleri dört büyük Slav kavmi ve bazı diğer yerli kavimlerden oluşan halkın hükümdarları olmuş ama devletleri içindeki halkın karşısında aslında azınlıkta oldukları için, zamanla Slav kadınlarla evlenip, Slavca konuşmaya başlamaları ve Slav isimleri kullanmaları ile Slavların arasında erimişlerdir.

Günümüzün tarihçileri "Ön Bulgar" ve "Bulgar" isimlerinin ayrımını 9'ncu yüzyılda Ön Bulgarların (Tuna Bulgarları) [[Hristiyanlık|Hristiyanlığı]] kabul etmelerinden sonra başlatırlar. Böylece [[865]] yılından önceki halka Ön Bulgarlar ve bundan sonrakilere Bulgarlar denilir.

=== İdil Bulgarları ===

''Ayrıca Bakınız:'' [[İdil Bulgarları]]

Büyük Bulgar Hanlığı'nın yıkılışının ardına İtil-Çolman bölgesine yerleşip devlet kurmuş, çoğunluğunu Otuz-Ogurların oluşturduğu Bulgar grubudur. 7-15. yüzyıllar arasında varlıklarını sürdürmüşlerdir. İtil Bulgarlarının hakkında Bizans kaynaklarında bilgi yoktur. Haklarındaki bilgiler Arap kaynaklarıyla birlikte 9. yüzyıldan itibaren başlamaktadır. Bulgarların 7-9. yüzyıllardaki yaşamlarına ait bilgiler çok azdır. İlk dönemlerinde [[Göktürkler]]e bağlı oldukları düşünülmektedir.<ref>Taşağıl, s.281</ref> Daha sonra Hazarlar'ın egemenliği altına girmişlerdir.

=== Tuna Bulgarları ===

''Ayrıca Bakınız:'' [[Birinci Bulgar İmparatorluğu]]

665'te Büyük Bulgar Hanlığının yıkılışının ardına dağılan Bulgarların bir kolu, 668 dolaylarında [[Asparuh]]'un liderliğinde balkanlara geçmiş, 680 yıllarında da [[Birinci Bulgar İmparatorluğu]]'nu kurmuşlardır. Tuna Bulgarları kısa sürede güçlenmiş, Bizans direnişe rağmen 681 yıllında, [[Besarabya]] ve [[Dobruca]] dışında, bütün Kuzey Bulgaristanı, doğuda Karadenizi, güneyde Balkan geçitlerini ve batıda İsker Irmağına kadar olan bölgeyi egemenliği altına almışlardır.

== Dil ve yazı ==
[[Dosya:Bolgar gravestone.JPG|thumb|240px|Süslü Bulgar Runları ile yazılı bir mezar taşı]]

Akademik çevrelerin çoğu tarafından Bulgarların konuştuğu dil, [[Hazarca]] ve [[Çuvaşça]] (Birçok kaynağa göre [[Hunca]] da dahil) ile birlikte Türkçenin [[Ogur]] koluna ait bir dil olarak kabul edilir.<ref name="Türk-Bulgar Ortak Kültürü"/><ref name="Runciman 1930"/><ref name="Siegert 1985: 46"/><ref name="Angelov 1971"/><ref name="Petrov 1981"/> Bu görüş çeşitli bulgularla da desteklenmiştir. Ön Bulgarlardan kalan yaklaşık 100 civarında yazılı taş bulunmuştur. Bunların birçoğu [[Orhun alfabesi]] ile yakın benzerlik gösteren runik yazıyla yazılmıştır.(Grek ve Kiril alfabesi ile yazılan yazıtlar da vardır.) Bu yazıtlar ilk kez S. Baichorov tarafından incelenmiştir ve dillerinde birçok Türkçe sözcük saptanmıştır.<ref>Baichorov S.Ya., Ancient Turkic runic monuments of the Europe, Stavropol, 1989 (In Russian)</ref> F. Altheim, Oğur Bulgarlarının Grek ve Latin yazısından tamamen farklı, bir çeşit runik yazı türü kullandıklarını, bu Tuna Bulgar yazısının, Batı Hunlarının yazı şeklinin devamı niteliğinde olduğunu belirtmiştir. Buna göre dillerinde sıkça rastlanan "[[Tarkan]]", "[[Batur]]", "[[Han]]" gibi ünvanlar, Han isimleri ve diğer birçok Türk dilindeki karşılığı "[[Tengri]]" olan "[[Tangra]]" gibi sözcükler de bu görüşü desteklemiştir. Ayrıca o döneme ait [[Prokopius]], [[Agathias]] ve [[Menander Protektor]] gibi Bizanslı tarihçiler de Bulgarları [[Hun]] olarak tanımlamıştır.<ref>Maenchen-Helfen [http://www.kroraina.com/huns/mh/mh_1.html Chapter IX. Language]</ref> Bizanslı Patrik, 2. Michael Bulgarları [[İskit]] veya [[Sarmatlar|Sarmat]] olarak tanımlamışsa da, bunun klasik bir Bizans geleneği olan halkları bölgesel olarak adlandırmaktan kaynaklandığı düşünülmektedir. Modern bilim adamları tarafından Bulgarların kökenini açıklamakta kesinlik içermediği için bu bilgi kabul görmez.

Buna rağmen bazı Bulgar akademisyenler, bir takım bulgulara dayanarak Bulgarların konuştuğu dilin [[İran dilleri]]ne ait olduğu hipotezini ortaya atmıştır.(özellikle 1990'larda bu tez bazı akademik çevrelerde ünlenmiştir.)<ref>Добрев, Петър, 1995. "Езикът на Аспаруховите и Куберовите българи" 1995</ref><ref>Бакалов, Георги. Малко известни факти от историята на древните българи [http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-1.htm Част 1] [http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-2.htm част 2]</ref><ref>Димитров, Божидар, 2005. 12 мита в българската история</ref><ref>Милчева, Христина. Българите са с древно-ирански произход. Научна конференция "Средновековна Рус, Волжка България и северното Черноморие в контекста на руските източни връзки", Казан, Русия, 15.10.2007</ref> Bugün bu iddiayı destekleyenlerin çoğu, bunun nedeninin aslında Bulgarlar arasında bulunmuş olması gereken İrani unsurların dillerinin, Türk dilleri üzerindeki etkisinden kaynakladığı gibi "ortada" bir duruş sergilerken,<ref>[http://www.nada.kth.se/~dilian/bulgars.pdf The Origins Of The Bulgars] ''"The above analysis does not allow for a conclusive answer of the posed problem of the origins of the Bulgars. Most of the discussed characteristics can be found in nomadic peoples of both Iranian and Turkic speaking origin. The Bulgars are thus likely to have been a mixed, multi-lingual people, as suggested by the 3rd theory mentioned in the Introduction. Whether the ruling clan has been Turkic speaking while a considerable part of the population Iranian speaking, or vice versa, cannot be verified at present."''</ref><ref>Бешевлиев, Веселин. Ирански елементи у първобългарите. Античное Общество, Труды Конференции по изучению проблем античности, стр. 237-247, Издательство "Наука", Москва 1967, АН СССР, Отделение Истории.</ref><ref>Rüdiger Schmitt (Saarbrücken). IRANICA PROTOBULGARICA: Asparuch und Konsorten im Lichte der Iranischen Onomastik. Academie Bulgare des Sciences, Linguistique Balkanique, XXVIII (1985), l, 13-38</ref><ref>Rasho Rashev. On the origin of the Proto-Bulgarians, p. 23-33 in: Studia protobulgarica et mediaevalia europensia. In honour of Prof. V. Beshevliev, Veliko Tarnovo, 1992.</ref> diğer bazı Bulgar akademisyenler bu görüşe karşı çıkmaktadırlar.<ref>Йорданов, Стефан. Славяни, тюрки и индо-иранци в ранното средновековие: езикови проблеми на българския етногенезис. В: Българистични проучвания. 8. Актуални проблеми на българистиката и славистиката. Седма международна научна сесия. Велико Търново, 22-23 август 2001 г. Велико Търново, 2002, 275-295.</ref><ref>Надпис № 21 от българското златно съкровище “Наги Сент-Миклош”, студия от проф. д-р Иван Калчев Добрев от Сборник с материали от Научна конференция на ВА “Г. С. Раковски”. София, 2005 г.</ref>

== İnançları ==

Ön Bulgarların dini [[Tengricilik]] idi ve "''Tangra''" Bulgarların en büyük tanrılarına verdiği addı. Tangra, eski Türk tanrısı [[Tengri]]nin Ön bulgarlardaki adıdır. Neredeyse bulunan her yazılı taşta adı geçmektedir.<ref>University of Saskatchewan, Andrei Vinogradov, Din bilimi ve Antropoloji bölümü, Kasim 2003 [http://library.usask.ca/theses/available/etd-01192005-154827/unrestricted/tezispdf.pdf Sayfa 78]</ref> Bulgarlardan kalan yazıtlardaki Tangra/Tengri runik harflerle ([[Dosya:Old Turkic letter I.svg|10px]][[Dosya:Old Turkic letter R2.svg|10px]][[Dosya:Old Turkic letter NG.svg|10px]][[Dosya:Old Turkic letter T2.svg|10px]]) şeklinde yazılmıştır.<ref>Beshevliev 1979 [http://www.ziezi.net/tangra/ Photograph and transcription of the "Tangra" inscription near Madara] {{bg icon}}</ref>

Bulgarlar da diğer Türk topluluklarında olduğu gibi doğa güçlerinin kutsallığına, ataların ruhlarına saygı gerektiğine ve [[Gök Tanrı]]'ya(Tangra/Tengri) inanmışlardır.<ref>İbrahim Kafesoğlu; Eski Türk Dini, Boğaziçi Yayınları, Ankara, 1980, s.46.</ref><ref>Bojidar Dimitrov, Bulgaria Illustrated History, Şubat `94</ref> Onlara göre Tanrı ebedîdir. Her şeyi görür, bilir ve doğruyu yalanı ayırt ederdi.
Can verir, ömür uzatır, kötüleri cezalandırırdı. Tanrı tekti ve kendilerine han gönderirdi. Hanlar, Tanrının kendilerine verdiği "[[Kut]]"la yönetirdi.<ref>Tarihte Türk - Bulgar İlişkileri; s.13</ref>

Tengricilikte büyük dağların güçlü ruhları barındırdıklarına inanılır ve bereket duaları bu kutsal sayılan büyük dağlara yöneltilirdi. Ön Bulgarlar, Balkanlar'ın en yüksek dağına "Tangra" adını vermişler ve onu kutsal saymışlardır. Bu 2925 metre yüksekliğindeki dağın adı, [[Osmanlılar]]ın 15'nci yüzyılda Balkanlar'ı ele geçirmelerine kadar değişmemiş, daha sonra Osmanlılar dağa "''Maşallah''" adını vermişlerdir.

Bu dağın yanında bazı diğer dağları da kutsal saydıkları düşünülür. Örneğin [[Perpenikon Dağı]]’nın zirvesinde, Tengriciliğin verimlilik tanrıçası olan [[Umay]]'ın resmi [[rölyef]] olarak bir dikili taşa kazınmıştır.<ref>[http://www.spellintime.fsnet.co.uk/Folklore_Section_Travel.htm "Perpenikon" başlığı altına bakınız]</ref>

Ön Bulgarlar semavi objeleri de kutsal saymışlardır; güneşi, ayı ve o zamanlarda tanıdıkları beş gezegeni: [[Jüpiter (gezegen)|Jüpiter]], [[Venüs (gezegen)|Venüs]], [[Merkür (gezegen)|Merkür]], [[Merih]] ve [[Satürn (gezegen)|Satürn]]. Ön Bulgar hanlarının mühürleri "Tangra" anlamına gelen run işaretinin, bu beş gezegenin işaretleri ile çevrili bir simgedir.

Gök tanrısı Tangra’ya kurban etmek için beyaz atları tercih etmişlerdir. Kurban edilen hayvanın iç organları ile [[şaman]]larının geleceği okudukları bilinir.

Daha sonra 865'te [[Tuna Bulgarları]] Hristiyanlığa geçmiş, 10. yüzyıl'ın başlarındaysa [[İdil Bulgarları]] İslam dinini kabul etmiştir.

== Galeri ==
<gallery perrow=5>
Image:Bulgaria-Fanagoria-01.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-02.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-03.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-04.JPG
</gallery>

== Kaynak ==
{{kaynakça}}

== Okumalar ==
* The New Cambridge Medieval History. Bd. 2. Cambridge 1995, S. 915ff. (ausführliche Bibliographie zum Thema Bulgaren und Slawen)
* Bojidar Dimitrov, Bulgaria Illustrated History, Februar 1994, ISBN 954-500-091-0
* Suren Eremian, [http://www.kroraina.com/armen_ca/map_casia_b.jpg Orta Asya’nın rekonstrüksiyonlu haritası (‘Ashharatsuyts’)]
* Anania Shirakatsi, ''The Geography of Ananias of Sirak (Asxarhacoyc): The Long and the Short Recensions''. Introduction, Translation and Commentary by Robert H. Hewsen. Wiesbaden: Reichert Verlag, 1992. 467 pp. ISBN 978-3-88226-485-2
* Georgi Bakalov, [http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-1.htm Eski Bulgarlar hakkında az bilinen gerçekler]. ''Science Magazine''. Union of Scientists in Bulgaria. Vol. 15 (2005) Issue 1. (Bulgarca)
* Petar Dobrev, ''Unknown Ancient Bulgaria''. Sofia: Ivan Vazov Publishers, 2001. 158 pp. (Bulgarca) ISBN 954-604-121-1

== Dış bağlantılar ==
{{commonscat|Bulgars}}
* [http://www45.brinkster.com/karachaymalkar/karachaybalkarturklerininkokeni.htm ADİLHAN APPA] (Bulgarlar ve Hunlar başlığı altına bakınız)
* [http://protobulgaren.de.wikivx.biz/ Ön Bulgarlar (Almanca)]
* [http://www.uni-potsdam.de/u/mrz/mrm/mrm16-3.htm Bulgarlar (Almanca)]
* [http://www.kroraina.com/bulgar/schmitt.html Ön Bulgarlar araştırma tarihi] Rüdiger Schmidt (Almanca)
* [http://mintcho.com/Documents/History%20of%20Bulgaria.pdf Bulgaristan’ın tarihi - Bojidar Dimitrov] {{ing}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84067/Bulgar ''Encyclopaedia Britannica Online'' - Bulgarlar] {{ing}}
* [http://www.britannica.com/eb/article-42723/Bulgaria ''Encyclopaedia Britannica Online'' - Bulgarlarin ortaya çıkması] {{ing}}

[[Kategori:Ön Bulgarlar]]
[[Kategori:Türk tarihi taslakları]]
[[Kategori:Tarihteki Türk halkları]]
[[Kategori:Tengricilik]]

Ön Bulgarlar - Değişiklik geçmişi

Admin: Yeni sayfa: "{{Diğer anlamı|Bulgarlar}} 650 yılında Karadeniz'in kuzeyinde Büyük Bulgar Hanlığı '''Ön Bulgarlar''' veya '''Protobulgarlar''',..."