http://www.ekizceliler.com/wiki/index.php?action=history&feed=atom&title=Harezm%C5%9FahlarHarezmşahlar - Değişiklik geçmişi2026-05-01T01:57:00ZViki üzerindeki bu sayfanın değişiklik geçmişi.MediaWiki 1.26.4http://www.ekizceliler.com/wiki/index.php?title=Harezm%C5%9Fahlar&diff=267&oldid=prevAdmin: Yeni sayfa: "{{Eski ülke bilgi kutusu |kendi_dilindeki_adı = Harezmşahlar<br />{{dil-fa|خوارزميون}}/Hārezmşāhiyān |tam_adı = Harezmşahlar |yaygın_adı..."2017-03-26T15:28:50Z<p>Yeni sayfa: "{{Eski ülke bilgi kutusu |kendi_dilindeki_adı = Harezmşahlar<br />{{dil-fa|خوارزميون}}/Hārezmşāhiyān |tam_adı = Harezmşahlar |yaygın_adı..."</p>
<p><b>Yeni sayfa</b></p><div>{{Eski ülke bilgi kutusu<br />
|kendi_dilindeki_adı = Harezmşahlar<br />{{dil-fa|خوارزميون}}/Hārezmşāhiyān<br />
|tam_adı = Harezmşahlar<br />
|yaygın_adı = <br />
|statü = [[Türk halkları|Türk]] devleti<br />
|yönetim_biçimi = [[Monarşi]]<br />
|kuruluş_yılı = 1077<br />
|yıkılış_yılı = 1231<br />
|olay1 = <br />
|olay_tarihi1 = <br />
|olay2 = <br />
|olay_tarihi2 = <br />
|olay3 = <br />
|olay_tarihi3 = <br />
|olay4 = <br />
|olay_tarihi4 = <br />
|öncel1 = Büyük Selçuklu Devleti<br />
|bayrak_öncel1 =<br />
|resim_öncel1 =<br />
|öncel2 = <br />
|bayrak_öncel2 = <br />
|öncel3 = <br />
|bayrak_öncel3 = <br />
|öncel4 = <br />
|bayrak_öncel4 = <br />
|öncel5 = <br />
|bayrak_öncel5 = <br />
|ardıl1 = Moğol İmparatorluğu<br />
|bayrak_ardıl1 = Flag_of_the_Mongol_Empire.svg<br />
|resim_ardıl1 = <br />
|ardıl2 = <br />
|bayrak_ardıl2 = <br />
|ardıl3 = <br />
|bayrak_ardıl3 = <br />
|ardıl4 = <br />
|bayrak_ardıl4 = <br />
|ardıl5 = <br />
|bayrak_ardıl5 =<br />
<br />
|bayrak =BlackFlag.svg <br />
|bayrak_altyazısı = <br />
|bayrak_bağlantısı = <br />
|bayrak_türü =<br />
<br />
|arma = <br />
|arma_altyazısı = <br />
|arma_bağlantısı = <br />
|sembol_türü =<br />
<br />
|harita = Khwarezmian Empire 1190 1220.png<br />
|harita_altyazısı = Harezmşahların 1190'den 1220 kadar sınırları<br />
<br />
|başkent = [[Köhne Ürgenç|Gürgenç]]<ref>{{Web kaynağı | başlık = Ankara'nın Başkent Oluşunun 89. Yılı Kutlu Olsun | url = http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=GoruntuSesKaydi&No=19 | yayıncı = [[Türk Tarih Kurumu|ttk.org.tr]] | erişimtarihi = 16 Ocak 2013 | biçim = [[WMV]] | yıl = 2012 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20130419095608/http://www.ttk.org.tr:80/index.php?Page=GoruntuSesKaydi&No=19 | arşivtarihi = 19 Nisan 2013}}</ref><br />
|sürgündeki_başkent = <br />
|latd = |latm = |latNS = |longd = |longm = |longEW =<br />
<br />
|slogan = <br />
|ulusal_marş = <br />
|yaygın_diller = [[Türkçe]] ve [[Farsça]]<br />
|din = [[İslam]] <br />
|para_birimi =<br />
<br />
|yönetici1 = [[Kutbeddin Muhammed|Kutbuddin Muhammed Harezmşah]]<br />
|yönetici2 = Kızıl-Arslan Atsız<br />
|yönetici3 = İl-Arslan<br />
|yönetici4 = Alâeddin Tekiş (Tökiş)<br />
|yönetici5 = Alâeddin Muhammed <br />
|yönetici_yılları1 = 1097-1128<br />
|yönetici_yılları2 = 1128-1156<br />
|yönetici_yılları3 = 1156-1172<br />
|yönetici_yılları4 = 1173-1200<br />
|yönetici_yılları5 = 1200-1220<br />
|yönetici_yılları6 = 1220-1231<br />
|yönetici_unvanı = Han<br />
|vekil1 = <br />
|vekil2 = <br />
|vekil3 = <br />
|vekil4 = <br />
|vekil_yılları1 = <br />
|vekil_yılları2 = <br />
|vekil_yılları3 = <br />
|vekil_yılları4 = <br />
|vekil_unvanı =<br />
<br />
|yasama_organı = <br />
|meclis1 = <br />
|meclis_türü1 = <br />
|meclis2 = <br />
|meclis_türü2 =<br />
<br />
|istatistik_yılı1 = <br />
|yüzölçümü1 = <br />
|nüfus1 = <br />
|istatistik_yılı2 = <br />
|yüzölçümü2 = <br />
|nüfus2 = <br />
|istatistik_yılı3 = <br />
|yüzölçümü3 = <br />
|nüfus3 = <br />
|istatistik_yılı4 = <br />
|yüzölçümü4 = <br />
|nüfus4 = <br />
|istatistik_yılı5 = <br />
|yüzölçümü5 = <br />
|nüfus5 = <br />
|günümüzdeki_durumu = <br />
|dipnotlar = Moğol istilası sonrası [[Celaleddin Harezmşah]] (Mengüberti) 1220-1231<br />
}}<br />
{{Türk tarihi}}<br />
{{İran tarihi}}<br />
[[Dosya:State of Cuman-Kipchak (13.) tr.png|thumb]]<br />
[[Dosya:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|250px|Moğol istilası öncesi [[Avrasya]]]]<br />
'''Harezmşahlar''' veya '''Harzemşahlar Devleti''' ([[Farsça]]: '''خوارزمشاهیان''' Hārezmşāhiyān), [[Orta Asya]]'da [[Harezm]] bölgesinde [[Kutbeddin Muhammed|Kutbeddin Muhammed Harezmşah]] tarafından kurulan bir [[Türk]]-[[İslam]] devletidir.<ref>[[Clifford Edmund Bosworth|Bosworth]] in ''Camb. Hist. of Iran'', Vol. V, pp. 66 & 93; B.G. Gafurov & D. Kaushik, ''"Central Asia: Pre-Historic to Pre-Modern Times"''; Delhi, 2005; ISBN 81-7541-246-1</ref><ref>[[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''"CHORASMIA ii. In Islamic times"'' in: [[Encyclopaedia Iranica]] (reference to Turkish scholar Kafesoğlu), v, p. 140, Online Edition: ''"The governors were often Turkish slave commanders of the Saljuqs; one of them was Anūštigin Ḡaṛčaʾī, whose son Qoṭb-al-Dīn Moḥammad began in 490/1097 what became in effect a hereditary and largely independent line of ḵǰᵛārazmšāhs."'' ([http://www.iranicaonline.org/articles/chorasmia-ii LINK])</ref> Bu devlet, [[Anadolu Selçuklu Devleti]] tarafından [[Yassı Çemen Muharebesi|Yassı Çemen]] savaşı ile 1230 yılında yıkmıştır.<br />
<br />
[[Ceyhun|Amuderya]] bölgesi [[Orta Çağ]]'da "Harezm" (Harizm) ve hükümdarlar "Harezmşah" olarak anılırdı. XI. yüzyılın sonlarına doğru bu bölgede kurulan yerli etnik bir topluluk olan ve [[Türkçe]] konuşan yerel halkın kurduğu bu devletin adı da [[Harezmşahlar]]'dır.<br />
<br />
== Tarihi ==<br />
Buranın adı "Harzem" olduğundan,<br />
öteden beri burada hüküm sürenlere "Harzemşah" denilmiştir.<br />
<br />
=== Harezm Devletinin Doğuşu ===<br />
<br />
Harezm bölgesinde [[Büyük Selçuklu]] Devletine bağlı olarak merkezden atanan valilerle yönetilen bu eyalet [[Anuş Tekin]] zamanında serbest yaşamaya başlamışlardır. 1128’de Harezm valisi olarak atanan Atsız döneminde yarı bağımsızlık kazanmıştır.<br />
<br />
=== Kutbuddin Muhammed ===<br />
<br />
Anuş Tekin'in oğlu [[Kutbeddin Muhammed]], Selçuklulara bağlı kalarak, "Harezmşah" unvanı ile bu bölgenin valiliğini üstlenmiştir.<br />
<br />
=== Atsız Harezmşah ve İl Arslan Harezmşah dönemleri ===<br />
<br />
[[Atsız Harezmşah|Atsız]] 1141'de [[Büyük Selçuklu Devleti|Büyük Selçuklular]] sultanı [[Ahmed Sencer]]'in [[Katvan Savaşı]]nda [[Karahitaylar]] tarafından bozguna uğratılmasından istifade ederek Selçuklulara karşı isyan etmiş ve 1142'de [[Horasan (İran)|Horasan]]'a saldırarak [[Merv]] ve [[Nişabur]]'u işgal etmiştir. Ancak 1143 ve 1147'de [[Ahmed Sencer]] Atsız'a karşı cezalandırıcı seferini düzenlemiş ve ikinci seferde Atsız yönetim merkezi olan [[Urgenç]]'i kaybederek teslim etmiştir. Başka bir kaynakta ise Oğuz ve Müslüman oldukları ve saray kökenli oldukları için Sencer'e bağlı kalmayı kabul ettikleri yazmaktadır<ref name="taneri">Taneri, Aydin (1989) ''Harezmşahlar'', Türkiye Diyanet Vakfı yayınları, ISBN 975-389-110-5 s.15 vd.</ref><br />
<br />
Atsız ve [[İl Arslan Harezmşah|İl Arslan]] devirlerinde hem [[Irak Selçuklu]]ları hem de [[Kara Hıtay]] ila mücadele edildi. Nitekim İl Arslan, Sultan Sencer'in ölümü üzerine bağımsızlığını ilân etti.<br />
<br />
=== Tekiş Harezmşah dönemi ===<br />
<br />
Alaaddin [[Tekiş Harezmşah|Tekiş]] kendisini Selçukluların devamı ve varisi olarak görmüş ve "Sencer" unvanını kullanmıştır. [[Abbasiler]] ile iyi ilişkiler kurmuş ve [[Bâtınîler]]e karşı [[halife]]yi savunmuşlardır. Bu yüzden Selçukluların varisi olan Harezmşahların yükselişleri Alaaddin Tekiş döneminde olmuştur.<br />
<br />
Tekiş, 14 Ekim 1182'de [[Buhara]], 1183'te [[Cuzcan]] ve [[Mazenderan]], 18 Mayıs 1187'de [[Nişabur]], 1192'de [[Rey]] ve [[Tahran]]'ı fethetti. Daha sonra [[Karahitaylar|Karahitay]]'a yöneldi bu devletin ordularını mağlup ettikten sonra ve 1194'te [[Rey]]'de II. Tuğrul Bey'in ordusunu yenerek [[Irak Selçuklu Devleti|Irak Selçukluları]]'nı yok etti ve Batı [[İran]]'ı topraklarına kattı.<br />
<br />
=== Alaaddin Muhammed Dönemi ===<br />
<br />
Alaaddin Tekiş'in oğlu olan [[Alaaddin Muhammed]] döneminde 1204'te [[Herat]], 1206'da [[Belh]], Cuzcan, [[Toharistan]], [[Sistan]], Sicistan, 1207'de [[Semerkant]], 1210'da [[Taberistan]] ve [[Maveraünnehir]] alındı. 1210'da [[Gurlular]] ortadan kaldırıldı, 1212'de de [[Karahanlı Devleti]]'ne son verilerek tüm toprakları Harzemşahlara katıldı. 1211'de [[Taşkent]], [[Fergana]], [[Mekran]] ve [[Belucistan]], 1223'te [[Kazvin]] ve [[Azerbaycan]] fethedildi.<br />
<br />
Alaaddin Muhammedin en büyük rüyası [[Çin]]'i ele geçirmekti<ref name="taneri"/> Fakat bu dönemde [[Moğol İmparatorluğu|Moğollar]] Çin'i alarak büyük güç haline gelmişlerdi. Siyaset gereği Moğol tehlikesini görmüş ve Moğollarla iyi geçinmeye çalışmıştır. Moğollarla ticaret anlaşması imzalamıştır.<br />
<br />
Bir [[Moğollar|Moğol]] ticaret kervanının Harzemşah valisi [[İnalcık]] tarafından yağmalanması ve geri kalanlarının da sakallarının yakılıp geri gönderilmesi yüzünden Moğollarla ilişkiler bozulmuştur; bu olay tarihe [[Otrar Faciası]] olarak geçmiştir. Kervanı yağmalatma sebebi; Moğol kervanındaki pahalı eşyalar ve değerli kervan mallarıydı. Bazı kaynaklara göre ise kervan Cengiz Han tarafından casusluk amacıyla gönderilmiş ve bundan kuşkulanan Otrar valisi ise kervandaki tüccarları öldürmüştür. Diğer kaynaklar ise Otrar Faciası'nda şehre yollanan kervanın farklı kışkırtma yöntemleri ile savaş çıkartmak için çabaladıklarını yazar. Her ne sebeple olursa olsun bu olaydan sonra [[Cengiz Han]]'ın Otrar valisi'nın kendine teslim edilmesini isteyen iletisini getiren Moğol elçilerinin Alaaddin Muhammed tarafından öldürtülmesi de [[Moğollar]]'i savaşa kışkırttığı inkar edilemez.<br />
<br />
1220'de bütün ülke Moğolları'nın istilâsına uğradı ve bu saldırı Harezm devletinin sonunu hazırladı. <br />
11 Şubat'ta Buhara, 17 Mart'ta Semerkant, yine Mart'ta Hocent, Cend ve Otrar, Mayıs'ta Urgenç, Zave ve Habûşan, Temmuz'da Semnan, Ağustos'ta Âmil, Rey ve Tahran, Eylül'de Hamedan, Ekim'de Erdebil Moğol işgaline uğradı ve yerle bir edildi. 14 Haziran 1222'de Herat da düştü.<br />
<br />
Bundan sonra Orta Asya'da Moğol istilası başlamış; Türk Dünyası birikiminde ve medeniyetinde büyük tahriplere yol açmıştır.<br />
<br />
Moğollardan kaçan Alaaddin Muhammed [[Hazar Denizi]]'nde bir adada ölmüştür.<br />
<br />
=== Celaleddin Dönemi ===<br />
{{Ana madde|Celaleddin Harezmşah}}<br />
<br />
Alaaddin'in oğlu [[Celaleddin Harezmşah]] [[Afganistan]]'da [[Moğollar]]a mücadele vererek güneye çekilmiş ve İndus Nehrini geçerek [[Hindistan]]'a girmiştir. [[Cengiz Han]] [[Moğolistan]]a döndükten sonra Celaleddin [[İran]]'a dönüp [[Irak]]'tan [[Azerbaycan]] bölgesine girmiş ve 1225'te Atabeyliklerinden [[İldenizliler]]i yok ederek [[Tebriz]]'i almıştır.<br />
<br />
=== Yassı Çemen Savaşı ===<br />
{{Ana madde|Yassı Çemen Savaşı}}<br />
<br />
Celaleddin Azerbaycan'dan hareket ederek [[Gürcistan]]'ı işgal etmiş ve 10 Mart 1226'da [[Tiflis]]'i de fetihle, [[Güney Kafkasya]]'dan [[Doğu Anadolu]]'ya kadar topraklarını genişletmiştir. Ancak Celaleddin Doğu Anadolu'nun egemenliği üzerine [[Anadolu Selçuklular]] ve [[Suriye]]'ye hükümeden [[Eyyubiler]] ile çatışmıştır. 10 Ağustos 1230'da [[Yassıçemen Savaşı]]'nda Anadolu Selçukluları karşısında yenilgiye uğrayan Celaleddin'in 17 Ağustos 1231'de ölümü üzerine Harezmşahlar Devleti tamamen ortadan kalktı.<br />
<br />
=== Hanedanın Anadolu'ya Geçişi ===<br />
[[Moğollar]]dan kaçan halkın ve Harzem soylularının amacı [[Anadolu]]'ya sığınmaktı. Ancak politik çıkarlar Harezm hükümdarlığının yok olmasına neden olmuştur. Bunun yanında hanedanlıkla gelen halkın ve soyluların Selçuklulara karıştığı düşünülmektedir.<ref name="taneri"/><br />
<br />
== Yayılma Alanı ve Kültürü ==<br />
<br />
Devletin en parlak olduğu dönemde yayılma alanı İran, Güney Kafkasya, Dağıstan, Umman Denizi, Afganistan, Maveraünnehir, Harzem, Balkaş ile Aral Gölleri arasıdır. (5.000.000&nbsp;km²).<br />
<br />
Harezmşahlar her yönüyle [[İran]] kültürünü taşımaktadır. Sanat tarzları Selçuklu üslubundadır. Devletin yönetim organizasyonu [[Büyük Selçuklular]]a benzemektedir. Harezmşahlar, [[Orta Asya]]nın [[Moğol istilası]]ndan önce son gücü ve güçlü devleti olmuşlardır. <!--ref name="diy" /ref name="osm4" /--><br />
<br />
"Harzem", "harezm" "havarizm", "xorazm" kelimeleri günümüzde "horzum" olarak anılmaktadır.<ref>{{Web kaynağı | başlık = Harzem / Horzum | url = www.avsarobasi.com/avsar.../avsar-oymak-ve-obalari.html?id=467 | arşivengelli = evet}}</ref><ref>{{Web kaynağı | başlık = Harzem Yörükleri | url = www.avsarobasi.com/forum/index.php?topic=593.0;wap2 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20151227144043/http://www.avsarobasi.com/forum/index.php?topic=593.0;wap2 | arşivtarihi = 27 Aralık 2015}}</ref><ref>{{Web kaynağı | başlık = Soyadlarımızın Kökeni | url = http://www.derki.com/inceledik/item/696-soyadlarimizin-kokeni | arşivurl = http://web.archive.org/web/20131010023505/http://www.derki.com/inceledik/item/696-soyadlarimizin-kokeni | arşivtarihi = 10 Ekim 2013}}</ref><br />
<br />
== Harezmşah Hükümdarları ==<br />
# [[Anuş Tekin]] (1077 - 1097)<br />
# [[Kutbeddin Muhammed]] (1097 - 1128) <br />
# [[Atsız Harezmşah]] (1128 - 1156) <br />
# [[İl Arslan Harezmşah]] (1156 - 1172) <br />
# [[Sultan Şah]] (1172-1193) Kuzey [[Horasan (İran)|Horasan]]'ı yönetmişti.<br />
# Alaaddin [[Tekiş Harezmşah]] (1172 - 1200) <br />
# [[Alaaddin Muhammed]] Harezmşah (1200 - 1220) <br />
# [[Celaleddin Harezmşah]] (1220 - 1231)<br />
<br />
=== Soyağacı ===<br />
{{soyağacı/başla}}<br />
{{soyağacı| | | | | | | | | | |}}<br />
{{soyağacı| | | | ANS | | | | |ANS=[[Anuş Tekin]]<br />(1077-1097)}}<br />
{{soyağacı| | | | KUM | | | | |KUM=[[Kutbeddin Muhammed]]<br />(1097-1128)}}<br />
{{soyağacı| | | | KTB | | | | |KTB=[[Atsız Harezmşah]]<br />(1127-1156)}}<br />
{{soyağacı| | | | |!| | | | | |}}<br />
{{soyağacı| | | | ILA | | | | |ILA=[[İl Arslan Harezmşah|İl Arslan]]<br />(1156-1172)}}<br />
{{soyağacı| | |,|-|^|-|.| | | |}}<br />
{{soyağacı| | SLT | | TKS | | |SLT=[[Sultan Şah]]<br />(1172-1193)|TKS=[[Tekiş Harezmşah|Tekiş]]<br />(1172-1200)}}<br />
{{soyağacı| | | | | | |!| | | |}}<br />
{{soyağacı| | | | | | ALA | | |ALA=[[Alaaddin Muhammed]]<br />(1200-1220)}}<br />
{{soyağacı| | | | | | |!| | | |}}<br />
{{soyağacı| | | | | | CLL | | |CLL=[[Celaleddin Harezmşah|Celaleddin]]<br />(1220-1231)}}<br />
{{soyağacı| | | | | | | | | | |}}<br />
{{soyağacı/bitir}}<br />
<br />
== Notlar ==<br />
{{Kaynakça}}<br />
<br />
== Ayrıca bakınız ==<br />
* [[Karahitaylar]]<br />
* [[Büyük Selçuklu Devleti]]<br />
<br />
== Dış kaynaklar ==<br />
<br />
* Taneri, Aydın (1989) ''Harezmşahlar'', Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, ISBN 975-389-110-5.<br />
* Kafesoğlu, İbrahim (1965), ''Harezmşahlar Devleti Tarihi (485-617/1092-1229)'', Ankara:<br />
* Köymen, Mehmet A. (1954), ''Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. Cilt II: İkinci Imparatorluğu Tarihi'', Ankara: say.311-53,445<br />
* Alaaddin Ata Melik Cüveynî, (Tr. Çev.: Mürsel Öztürk),(1999) ''Tarih-i Cihan Güşa'' (Dünya Fatihi Tarihi) Ankara:Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları; ISBN 975-17-2206-3. (İngilizce çeviride Cilt II)<br />
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Khwarezmid_Empire İngilizce Wikipedia "Khwarezmid_Empire" maddesi] {{ing}} (Erişim:27.6.2010)<br />
* [http://fr.wikipedia.org/wiki/Khwârezm-Shahs) Fransızca Wikipedia "Khwârazm-Shahs" maddesi] {{fr}} (Erişim:27.6.2010)<br />
<br />
{{Harezmşah Sultanları}}<br />
<br />
[[Kategori:Harezmşahlar| ]]<br />
[[Kategori:Tarihteki Türk devletleri]]<br />
<br />
[[hu:Hvárezmi sahok listája]]</div>Admin