Admin: Yeni sayfa: "{{Dil ailesi bilgi kutusu |isim=Ural |bölge=Doğu ve Kuzey Avrupa ile Kuzey Asya |familycolor=Ural |aile=Ural |proto-name=Proto-Uralca |a..."

2017-03-26T15:52:38Z

Yeni sayfa: "{{Dil ailesi bilgi kutusu |isim=Ural |bölge=Doğu ve Kuzey Avrupa ile Kuzey Asya |familycolor=Ural |aile=Ural |proto-name=Proto-Uralca |a..."

Yeni sayfa

{{Dil ailesi bilgi kutusu
|isim=Ural
|bölge=[[Doğu Avrupa|Doğu]] ve [[Kuzey Avrupa]] ile [[Kuzey Asya]]
|familycolor=Ural
|aile=Ural
|proto-name=[[Proto-Uralca]]
|alt grup1=[[Samoyed dilleri|Samoyed]]
|alt grup2=[[Fin-Ugor dilleri|Fin-Ugor]]
|harita=[[Dosya:Fenno-Ugrian people.png|250px]]
}}

'''Ural dilleri''', içinde otuz dokuz dil barındıran<ref>[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90209 Ethnologue report for Uralic]</ref> ve toplamda 50 milyon insan tarafından konuşulan dil ailesidir. Dünya üzerinde en çok konuşanı olan Ural dilleri, sırasıyla [[Macarca]], [[Fince]], [[Estonca]], [[Marice]] ve [[Udmurtça]]dır. Yine dünyada içinde belirgin olarak Ural dilleri konuşanı barındıran ülkeler [[Estonya]], [[Finlandiya]], [[Macaristan]], [[Romanya]], [[Rusya]], [[Sırbistan]] ve [[Slovakya]]'dır.

Ural ismi, bu dillerin doğduğu yer olarak düşünülen [[Ural Dağları]]'ndan gelmektedir. Her ne kadar yaklaşık olarak dilin doğum yeri bilinmese de [[Hint-Avrupa dil ailesi]]nin doğduğu yerlere yakın olabileceği düşünülmektedir.

== Soy ağacı ==

[[Dosya:Ural dilleri tablosu - Türkçe.PNG|thumb|right|200px|Ural dillerini gösteren bir tablo.]]
Ural dillerinin alt kolları her ne kadar kesin olarak sınıflandırılmamış olsa da çoğunlukla tüm sınıflandırmaların içinde [[Fin-Perm dilleri|Fin-Perm]] dilleri, [[Ugor dilleri]] ve [[Samoyed dilleri]] gibi alt dallara rastlamak olasıdır. Ancak uzun süredir Fin-Perm ve Ugor dilleri tek bir başlıkta birleştirilerek [[Fin-Ugor dilleri]] adı altında işlenmektedir. Bu nedenle Ural dilleri genel olarak iki başlık altında görülmektedir.

Tüm Ural dillerin tek bir dilden türediğine geniş olarak inanılsa da, bazı dilbilimciler başta dilin iki veya üç alt dala ayrılıp, sonrasında tüm diğer Ural dillerinin bu ana dillerden türediğini iddia etmektedir.<ref>[http://www.helsinki.fi/~tasalmin/kuzn.html Salminen, Tapani (2002): Problems in the taxonomy of the Uralic languages in the light of modern comparative studies]</ref>

== Dilin anavatanı ==

Dilin ilk ortaya çıktığı yer hakkında üç farklı teori bulunmaktadır. Gy. Laszlo, dillerin kökeninin [[Oka Nehri]] ile Orta [[Polonya]] arasında bulunduğunu öne sürer. E.N. Setälä ve M. Zsirai, dillerin [[Volga Nehri]] ve [[Kama Nehri]] arasında ortaya çıktığını savunur. Yine E. Itkonen ise, kökenin [[Baltık Denizi]] olduğunu söyler. Son olarak P. Hajdu ise tüm Ural dillerinin Batı ve Kuzeybatı [[Sibirya]]'dan türediğini savunur.<ref>The Cambridge History of Early Inner Asia, p.231</ref>

=== Ural-Altay dilleri ===

{{ana madde|Ural-Altay dil ailesi}}

Birçok teori birleştiğinde Ural dillerinin, [[Altay dilleri]]yle bir akrabalık barındırdığını ortaya koymaktadır. Özellikle sözcüklerdeki benzerlikler göz önüne alındığında ve fonetik özelliklere bakıldığında bu benzerlik göze çarpmaktadır. Her iki dil grubunda da kelimelerin eklerle uzatılması ve [[ünlü uyumu]] görülmektedir. Ancak günümüzde bu akrabalık bağının oldukça uzak olduğuna ve aynı kökenden gelişin mümkün olmadığına inanılmaktadır.

=== Diğer diller ===

Ural dilleri, Altay dillerinin dışında Hint-Avrupa, Yukagir dilleri, Eskimo dilleri, Sibirya dilleri ile birleştirilmiş tezlere sahiptir. [[Nostratik diller|Nostratik]] diller grubu, Ural, Altay, Hint-Avrupa dillerini ve diğer birçok dili birleştiren bir sistemdir.<ref>Tyler, Stephen (1968), "Dravidian and Uralian: the [[lexical]] evidence". ''Language'' 44:4. 798-812</ref><ref>Webb, Edward (1860), "Evidences of the Scythian Affinities of the Dravidian Languages, Condensed and Arranged from Rev. R. Caldwell's Comparative Dravidian Grammar", ''Journal of the American Oriental Society'' Vol. 7. 271-298.</ref><ref>Burrow, T. (1944) "Dravidian Studies IV: The Body in Dravidian and Uralian". ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'' 11:2. 328-356.</ref> Ural dilleri de bu sistemde sıkça işlenen bir dil ailesidir.<ref name="britannica">Zvelebil, Kamal (2006). Dravidian Languages. In ''Encyclopædia Britannica'' (DVD edition).</ref><ref>Andronov, Mikhail S. (1971), "Comparative Studies on the Nature of Dravidian-Uralian Parallels: A Peep into the Prehistory of Language Families". ''Proceedings of the Second International Conference of Tamil Studies'' Madras. 267-277.</ref> Ancak bu sınıflandırmada Ural dillerinin bu tür bir sisteme dahil olmasının zor olduğu ifade edilmiştir.<ref>Zvelebil, Kamal (1970), ''Comparative Dravidian Phonology'' Mouton, The Hauge. at p. 22 contains a bibliography of articles supporting and opposing the theory</ref><ref>Krishnamurti, Bhadriraju (2003) ''The Dravidian Languages'' Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-77111-0 at p. 43.</ref> Yine [[Avrasya dilleri|Avrasya]] dilleri grubu da Ural, Altay, Hint-Avrupa ve Kafkas dillerini bir araya toplayan bir sistemdir. Ancak yukarıdakilerden hiçbiri kanıtlanamadığı gibi, Altay dilleri dışındakiler kabul görmemiştir.

== Dillerin sınıflandırılması ==

Ural dillerinin geleneksel sınıflandırılması aşağıdaki gibi olup, modası geçmiş isimler ''italik'' yazılmıştır:

'''[[Samoyed dilleri|Samoyed]]'''
* [[Kuzey Samoyed dilleri|Kuzey Samoyed]]
** [[Enets dili|Enets]] (Yenets, ''Yenisei-Samoyed'') — hemen hemen ölü
** [[Nenets dili|Nenets]] (''Yurak'')
** [[Nganasan dili|Nganasan]] (''Tavgy'', ''Tavgi'', ''Tawgi'', ''Tawgi-Samoyed'')
** [[Yurats dili|Yurats]]
* [[Güney Samoyed dilleri|Güney Samoyed]]
** [[Kamassice]] (Kamas) — ölü (20. yüzyıl)
** [[Mator dili|Mator]] (Motor) — ölü (19. yüzyıl)
** [[Selkup dili|Selkup]] (''Ostyak-Samoyed'')
'''[[Fin-Ugor dilleri|Fin-Ugor]]'''
* [[Ugor dilleri|Ugor]]
** Macarca
*** [[Macarca]]
** Ob Ugor
*** [[Hantıy dili]] (''Ostyak'')
*** [[Mansi dili]] (''Vogul'')
* [[Fin-Perm dilleri|Fin-Perm]]
** [[Perm dilleri|Perm]]
*** [[Komi dili|Komi]]
*** [[Komi-Perm dili|Komi-Perm]]
*** [[Udmurtça]] (''Votyak'')
** [[Volga-Fin dilleri|Fin-Volga]]
*** Marice (''Çeremisik'')
**** [[Marice]] (''Çeremis'')
*** [[Mordvince]]
**** [[Erzya dili|Erzya]]
**** [[Mokşaca]]
*** Ölü Fin-Volga dilleri
**** [[Meryaca]] (17. yüzyıl)
**** [[Muromyaca]]
**** [[Meşçerice]]
*** Fin-Lap
**** [[Sami dilleri|Sami]]
***** Batı Samice
****** [[Güney Samice]]
****** [[Ume Samice]] — hemen hemen ölü
****** [[Lule Samice]]
****** [[Pite Samice]] — hemen hemen ölü
****** [[Kuzey Samice]]
***** Doğu Samice
****** [[Kainuu Samice]] — ölü
****** [[Kemi Samice]] — ölü
****** [[Inari Samice]]
****** [[Akkala Samice]] — ölü (21. yüzyıl)
****** [[Kildin Samice]]
****** [[Skolt Samice]]
****** [[Ter Samice]] — hemen hemen ölü
**** [[Baltık-Fin dilleri|Baltık-Fin]]
***** [[Estonca]]
****** [[Güney Estonca]]
******* [[Võro dili|Võro]]
***** [[Fince]]
***** [[İngrice]] — hemen hemen ölü
***** [[Karelyaca]]
****** [[Karelyaca]]
****** [[Ludikçe]]
****** [[Olonets Karelyaca]]
***** [[Livonyaca]] — hemen hemen ölü
***** [[Veps dili|Veps]]
***** [[Votikçe]] — hemen hemen ölü

== Tipoloji ==

Yapı olarak Ural dillerinin genel özellikleri aşağıdaki gibidir:
* Ekler yardımıyla aşırı büyük sözcükler oluşturulabilir.
* Farklı amaçlar için birçok durum eki mevcuttur. (tüm Ural dillerinde ortalama 13–14 durum eki mevcuttur.)
** [[Erzya dili]]: 12 ek
** [[Estonca]]: 14 ek (biri tartışmalı)
** [[Fince]]: 15 ek
** [[Macarca]]: 18 ek (ayrıca bazı durum eki benzeri ekler)
** [[Inari Samice]]: 9 ek
** [[Komice]]: 27 ek
** [[Mokşaca]]: 13 ek
** [[Nenets dili]]: 7 ek
** [[Kuzey Samice]]: 6 ek
** [[Udmurtça]]: 16 ek
** [[Veps dili]]: 24 ek
* Tüm Ural dillerinde ortak ve sistemli bir kuralı olan bazı durum ekleri mevcuttur.
** İsmin yalın hali için bir ek yoktur.
** Yükleme ve ilgi ekleri için burun ünsüzleri kullanılır. (''-n'', ''-m'', vb)
** Ural dillerinde isim hal ekleri, tüm Ural dillerinde farklı amaçlarla ve özelliklerle yer alır. Macarcadaki [[üstündelik durumu|üstündelik]], Fincedeki [[yerleşiklik durumu|yerleşiklik]], Kuzey Samicedeki [[yerleşiklik durumu|yerleşiklik]], Erzya dilindeki [[içindelik durumu|içindelik]], ve Nenets dilindeki [[kalma durumu|kalma]] durumları bunlara örnektir.
* [[Ünlü uyumu]] standart [[Estonca]] dışındaki tüm Ural dillerinde mevcuttur.
* Hiçbir Ural dilinde cinsiyet yoktur.
* Olumsuz eylem, hemen hemen tüm Ural dillerinde bulunurken, [[Macarca]] gibi kimi yenilikçi dillerde bu özellik kaybolmuştur.
* Ünsüzlerin damaksıllaşması tüm Ural dillerinde görülür.
* Fonetik olarak hiçbir Ural dilinde çelişen tonlama yoktur.
* Tüm Ural dillerinde başa gelen ilgeçler çok azken, sona gelen ilgeçler çok fazla yer alır.
* İyelik ekleri mevcuttur.
* Hiçbirinde iyelik adılı yoktur.
* Çoğul ekleri -j (i) ve -t (-d) sıklıkla rastlanır.
* Hiçbir Ural veya Altay dilinde, İngilizcede ''have'' ile karşılanan yapı yoktur.
* Tüm Ural ve Altay dillerinde, bir sayı tekil ya da çoğul ise kendinden sonra gelen isim de daima tektir. Örneğin; Hint-Avrupa dillerinde ''üç balıklar'' şeklinde yazılan bir öbek, Ural-Altay dillerinde ''üç balık'' şeklindedir.
* [[Marice]], [[Udmurtça]] ve [[Komi-Permce]] dışında vurgu daima ilk hecededir. [[Erzya dili]]nde ise bu değişkendir.

== Diller arasındaki akrabalık ==





Aşağıda farklı Ural dillerinde, aynı kökenden geldiği bilinen bazı sözcükler yer almaktadır.

{| border="1" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Türkçe]]
! style="background-color: #E0E0FF" | [[Proto-Uralca]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Fince]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Estonca]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Kuzey Samice]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Erzya dili|Erzya]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Marice]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Komice]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Kantice]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Mansice]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Macarca]]
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Nenets dili|Nenets]]
|-
| ateş (od)
! style="background-color: #E0E0FF" | '''tuli'''
| tuli
| tuli
| dolla
| tol
| tul
| tyl-
| -
| -
| -
| tu
|-
| balık
! style="background-color: #E0E0FF" | '''kala'''
| kala
| kala
| guolli
| kal
| kol
| -
| kul
| kul
| hal
| xalya
|-
| yuva
! style="background-color: #E0E0FF" | '''pesä'''
| pesä
| pesa
| beassi
| pize
| pəžaš
| poz
| pel
| pit'ii
| fészek
| pyidya
|-
| el, kol
! style="background-color: #E0E0FF" | '''käti'''
| käsi
| käsi
| giehta
| ked´
| kit
| ki
| köt
| kaat
| kéz
| -
|-
| göz
! style="background-color: #E0E0FF" | '''śilmä'''
| silmä
| silm
| čalbmi
| śel´me
| šinča
| śin
| sem
| sam
| szem
| sæw°
|-
| anlamak
! style="background-color: #E0E0FF" | '''süli'''
| syli
| süli
| salla
| sel´
| šülö
| syl
| Löl
| täl
| öl
| tyíbya
|-
| damar/ sinir
! style="background-color: #E0E0FF" | '''sïxni'''
| suoni
| soon
| suotna
| san
| šün
| sën
| Lan
| taan
| ín
| te'
|-
| kemik
! style="background-color: #E0E0FF" | '''luwi'''
| luu
| luu
| -
| lovaža
| lu
| ly
| loγ
| luw
| -
| le
|-
| karaciğer
! style="background-color: #E0E0FF" | '''mïksa'''
| maksa
| maks
| -
| makso
| mokš
| mus
| muγəl
| maat
| máj
| mud°
|-
| idrar
! style="background-color: #E0E0FF" | '''kunśi'''
| kusi
| kusi
| gožža
| -
| kəž
| kudź
| kos-
| końć-
| húgy
| -
|-
| git-
! style="background-color: #E0E0FF" | '''meni-'''
| mennä
| minema
| mannat
| -
| mija-
| mun-
| mən-
| men-
| megy-/men-
| myin-
|-
| yaşa-
! style="background-color: #E0E0FF" | '''elä-'''
| elää
| elama
| eallit
| -
| ila-
| ol-
| -
| -
| él-
| yilye-
|-
| öl-
! style="background-color: #E0E0FF" | '''kaxli-'''
| kuolla
| koolma
| -
| kulo-
| kola-
| kul-
| kol-
| kool-
| hal-
| xa-
|-
| yıka-
! style="background-color: #E0E0FF" | '''mośki-'''
| -
| mõskma
| -
| muśke-
| muška-
| myśky-
| -
| -
| mos-
| masø-
|}

== Kaynakça ==

{{Kaynakça}}

== Bibliyografi ==
=== Genel ===

* Abondolo, Daniel M. (editor). 1998. ''The Uralic Languages''. London and New York: Routledge. ISBN 0-415-08198-X.
* Collinder, Björn. 1955. ''Fenno-Ugric Vocabulary: An Etymological Dictionary of the Uralic Languages.'' (Collective work.) Stockholm: Almqvist & Viksell. (Second, revised edition: Hamburg: Helmut Buske Verlag, 1977.)
* Collinder, Björn. 1957. ''Survey of the Uralic Languages.'' Stockholm.
* Collinder, Björn. 1960. ''Comparative Grammar of the Uralic Languages.'' Stockholm: Almqvist & Wiksell.
* Collinder, Björn. 1965. ''An Introduction to the Uralic Languages.'' Berkeley: University of California Press.
* Décsy, Gyula. 1990. ''The Uralic Protolanguage: A Comprehensive Reconstruction.'' Bloomington, Indiana.
* Hajdu, Péter. 1963. ''Finnugor népek és nyelvek.'' Budapest: Gondolat kiadó.
* Hajdu, Péter. 1975. ''Finni-Ugrian Languages and Peoples'', translated by G. F. Cushing. London: André Deutsch. (English translation of the previous.)
* Laakso, Johanna. 1992. ''Uralilaiset kansat'' ('Uralic Peoples'). Porvoo – Helsinki – Juva. ISBN 951-0-16485-2.
* Rédei, Károly (editor). 1986-88. ''Uralisches etymologisches Wörterbuch'' ('Uralic Etymological Dictionary'). Budapest.
* Sammallahti, Pekka. 1988. "Historical phonology of the Uralic Languages." In ''The Uralic Languages'', edited by Denis Sinor, pp. 478–554. Leiden: E.J. Brill.
* Sinor, Denis (editor). 1988. ''The Uralic Languages: Description, History and Foreign Influences.'' Leiden: Brill.

=== Sınıflandırma ===

* Bergsland, Knut. 1959. "The Eskimo-Uralic hypothesis." ''Journal de la Societé finno-ougrienne'' 61, 1-29.
* Fortescue, Michael. 1998. ''Language Relations across Bering Strait.'' London and New York: Cassell.
* Greenberg, Joseph. 2000-2002. ''Indo-European and Its Closest Relatives: The Eurasiatic Language Family'', 2 volumes. Stanford: Stanford University Press.
* Pedersen, Holger. 1903. "Türkische Lautgesetze." ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'' 57, 535-561.
* Sauvageot, Aurélien. 1930. ''Recherches sur le vocabulaire des langues ouralo-altaïques'' ('Research on the Vocabulary of the Uralo-Altaic Languages'). Paris.

=== Linguistik ===

* Künnap, A. 2000. ''Contact-induced Perspectives in Uralic Linguistics.'' LINCOM Studies in Asian Linguistics 39. München: LINCOM Europa. ISBN 3895869643.
* Wickman, Bo. 1955. ''The Form of the Object in the Uralic Languages.'' Uppsala: Lundequistska bokhandeln.

== Ayrıca bakınız ==
* [[Ural-Altay dil ailesi]]
* [[Fin-Ugor dilleri]]
* [[Samoyed dilleri]]

== Dış bağlantılar ==
=== Genel ===
* [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90209 Soy ağacı] – ''Ethnologue''
* [http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=E1_VPNPSPV&CFID=72928126&CFTOKEN=1edc457-a1c37f7b-638d-4c28-b9b4-6ca56946f851 Fin-Ugor dilleri] ''The Economist'', 20 Aralık 2005
* [http://finnougricworld.blogspot.com/ Urallar hakkında]

=== Başkaldırıcı Uralistler ===
* [http://www.acronet.net/~magyar/english/1997-3/JRNL97B.htm "The untenability of the Finno-Ugrian theory from a linguistic point of view"] by Dr. László Marácz, a minority opinion on the language family
* [http://www.kirj.ee/public/va_lu/l37-2-1.pdf "The 'Ugric-Turkic battle': a critical review"] by Angela Marcantonio, Pirjo Nummenaho, and Michela Salvagni
* [http://homepage.univie.ac.at/Johanna.Laakso/am_rev.html "Linguistic shadow-boxing"] by Johanna Laakso — a book review of Angela Marcantonio’s ''The Uralic Language Family: Facts, Myths and Statistics''

{{Ural dilleri}}
{{Dil konuları}}

[[Kategori:Ural dilleri]]

Ural dilleri - Değişiklik geçmişi

Admin: Yeni sayfa: "{{Dil ailesi bilgi kutusu |isim=Ural |bölge=Doğu ve Kuzey Avrupa ile Kuzey Asya |familycolor=Ural |aile=Ural |proto-name=Proto-Uralca |a..."